Jacek Merkel: Zapisałem się na wojnę

Przychodzą do mnie i mówią, że jestem agentem służb od CIA, poprzez Mosad, do KGB i SB. I co mam zrobić? Mogę tylko zadumać się nad ułomnością ludzkiej natury - mówi w pierwszym od lat wywiadzie Jacek Merkel

Maciej Sandecki: Lech Wałęsa niedawno na jednej z rocznicowych konferencji powiedział: "Był człowiek, który bardzo mi pomagał i zrobił ogromnie dużo dla Solidarności i wolnej Polski. Nikt go jednak dzisiaj nie zaprasza na takie konferencje. Tym człowiekiem jest Jacek Merkel". Dlaczego pana nie zapraszają?

Jacek Merkel: A dlaczego mają mnie zapraszać? Nie jestem nikim znanym, nie pełnię żadnej ważnej funkcji w państwie. Jestem tylko skromnym inżynierem zajmującym się swoimi interesami.

Niech pan nie żartuje. Może to dlatego, że pana nazwisko niektórym źle się kojarzy?

- Może i się komuś źle kojarzy, nie wiem. Różnym ludziom różne nazwiska źle się kojarzą. To nie mój problem, to nie może być mój problem.

Cofnijmy się więc o 20 lat. Był pan wtedy jednym z najbliższych współpracowników Lecha Wałęsy, mówiło się, że jego "prawą ręką". To panu m.in. Wałęsa zlecił zorganizowanie strajku w Stoczni w 1988 r.

- Po wyjściu z internowania miałem jeden jasno wyznaczony cel - doprowadzić do ponownego zalegalizowania Solidarności. To był cel główny. Tego celu nie udało się osiągnąć inaczej, niż jednocząc wszystkie siły opozycyjne wokół jednego lidera i pod jednym szyldem. I to Lech Wałęsa był liderem niekwestionowanym. Oczywiście można sobie wyobrazić, że tym liderem byłby kto inny. Uważam jednak, że wtedy doszłoby do podziału na 15 różnych frakcji i przez to byśmy przegrali. Stanowczo przeciwstawiałem się wtedy działalności stricte politycznej pod szyldem Solidarności. Uważałem to za nieskuteczne i głupie. Tylko Wałęsa był gwarantem jedności i osiągnięcia głównego celu. Nie było innej osoby, która mogłaby go pod tym względem zastąpić. Byłem działaczem podziemnej Solidarności i ściśle współpracowałem z Wałęsą. Zakładałem, że walka z komunizmem będzie trwała wiele lat. "Nie ma wolności bez Solidarności", i tyle. Ja nie chcę za dużo mówić o mojej roli w strajkach z 1988, bo ona jest historycznie znana. Mówię to bez popadania w megalomanię, ani bez fałszywej skromności. Byłem jednym z głównych organizatorów tych strajków i one się udały.

Niektórzy dzisiaj mówią, że w roku 1988 komunizm już właściwie upadł i nie trzeba było siadać z komunistami do Okrągłego Stołu. Wystarczyło trochę poczekać i przejąć władzę.

- Błąd logiczny. To dzisiaj wiemy, jak biegły wydarzenia, ale gdy one się działy - różnie mogły przebiegać. Rzeczywistość nie ma jednego reżysera. Łatwo mówić takie bzdury z perspektywy czasu! Podobnie można twierdzić, że wielki mistrz niepotrzebnie wiódł pobożnych braci pod Grunwald, bo wystarczyło przeczytać "Krzyżaków", aby wiedzieć, czym to się skończy. Zapewniam, że nikt nie był wtedy taki mądry, że przewidywał to wszystko, co stało się w roku 1989. Bo tego przewidzieć się nie dało. Prawda jest taka, że w 1988 r. obie strony były już wycieńczone walką. Gdyby udało się wtedy zorganizować strajki z udziałem miliona osób, to komuniści schowaliby się do mysiej dziury, ale takich strajków zrobić się nam nie udało. Droga, którą obraliśmy w 1988 i 1989 r., była najlepszą z możliwych. Nikt nie miał wtedy lepszego pomysłu. Jeśli nie Okrągły Stół, to co? Mieliśmy strzelać do siebie na ulicy?

Po Okrągłym Stole, wyborach czerwcowych, powstaniu rządu Mazowieckiego przestaje pan działać w Solidarności. Idzie pan w politykę, biznes.

- Tak, bo ten cel podstawowy - legalizacja Solidarności - został osiągnięty i postawiłem sobie w życiu nowe cele. Na II zjeździe Solidarności w 1990 r. - który zresztą organizowałem - nie kandydowałem do władz związku. Wkrótce się z nim pożegnałem. Powiedziałem sobie: moja służba w związku się zakończyła. Uznałem, że to nieuczciwe łączyć funkcje związkowe z działalnością polityczną. A ja się wtedy politycznie zaangażowałem po stronie Lecha Wałęsy.

Był pan szefem sztabu wyborczego Wałęsy, a więc na pierwszej linii frontu tzw. wojny na górze. Nie czuł pan bólu, że ludzie Solidarności - Wałęsa i Mazowiecki - stanęli przeciwko sobie?

- Byłem zdumiony, zszokowany, że ktoś wpadł na pomysł, żeby Mazowieckiego wystawić jako kandydata na prezydenta przeciwko Wałęsie! Przecież to Wałęsa dał rządowi Mazowieckiego siłę polityczną niezbędną do jego utworzenia. Wybór Wałęsy na prezydenta wydawał mi się wtedy najbardziej naturalną rzeczą. Tymczasem niektórzy chcieli potraktować go jak misia z Krupówek. Zrobimy sobie z misiem zdjęcie i miś może odejść. To było chore, bo Wałęsa to nie miś, tylko polityk z krwi i kości. Mazowiecki nie powinien kandydować na prezydenta i nie byłoby tej całej wojny.

Po wyborach zostaje pan szefem Kancelarii Prezydenta Wałęsy. Pracuje pan na co dzień z braćmi Kaczyńskimi. Jak się wam układało?

- Normalnie. Z Lechem Kaczyńskim znam się od 1980 r., w stanie wojennym zamknęli nas w jednym więzieniu. Pracowaliśmy razem wiele lat ściśle z Wałęsą. Z Jarosławem znam się dużo mniej, można powiedzieć, że wręcz incydentalnie. Naprawdę nic nadzwyczajnego. Szybko odszedłem z kancelarii, podobnie jak Kaczyńscy. Cechą charakterystyczną prezydentury Wałęsy były częste zmiany personalne. Jedynie chyba Wachowski przetrwał całe pięć lat.

Po odejściu z kancelarii Wałęsy zaczął pan organizować bank Solidarności, zabiegając o fundusze u milionera Dawida T. Chase'a.

- Najpierw była Fundacja Gospodarcza Solidarności. Wymyśliłem ją, jak jeszcze byłem w związku. Zastanawialiśmy się wtedy, jak w warunkach wolnego rynku, rodzącego się kapitalizmu, wykorzystać siłę Solidarności, markę związku w działalności gospodarczej. Było wiele pomysłów, jednym z nich bank. Chase był przyjacielem Solidarności i zgodził się na tę inwestycję. Tak powstał Solidarność Chase D.T. Bank.

Plany były ambitne - duży ogólnopolski bank, oddziały w każdym większym mieście, amerykańska technologia, tanie kredyty. Chyba niewiele z tego wyszło.

- Jak to? Bank powstał. Nie nazywa się co prawda dzisiaj Bank Solidarności, tylko GE Money Bank, ale z powodzeniem działa od lat na polskim rynku. W biznesie nigdy nie ma się gwarancji, że wszystko się uda. To duże ryzyko, wiele firm upada już na samym początku. Z tym bankiem też było wiele problemów. Trudno było przenieść amerykańską tradycję i know-how do realiów postkomunistycznej Polski. Kraju biednych ludzi, niejasnego prawa, pozbawionego przez dziesięciolecia prawdziwej bankowości, a co najważniejsze - dużego kapitału. Przez to wszystko ten bank nie mógł na początku rozwinąć skrzydeł. Z perspektywy czasu uważam jednak, że osiągnął duży sukces, i mam satysfakcję, że miałem w tym swój udział.